Privreda u XX veku

Privredna kretanja u periodu od 1975. do 1984. godine pokazuju nedovoljnu razvijenost opština pograničnog područja Banata. Privredna opštine Bela Crkva u istom periodu nalazila se u privredno nedovoljno razvijena područja. Sa izrazito poljoprivrednom strukturom, niskim stepenom razvijenosti industrije, niskim stepenom zaposlenosti, nedostatak stručnog kadra i slaba pokretljivost kapitala iz ostalih delova SFRJ, dovelo je u nepovolji položaj opštinu Bela Crkva, u odnosu na ostale pogranične opštine Banata.

Posle drugog svetskog rata poljoprivreda se razvijala na bazi planske privrede. U opštini Bela Crkva situacija u poljoprivredi je bila nepovoljna. Iseljavanjem nemačkog stanovništva, koje je bilo veoma sposobno u poljoprivredi, a sporim prilagođavanjem naseljenog stanovništva na uslove poljoprivrede, kao i mere agrarne politike bitno su uticale na pad poljoprivredne proizvodnje. Od drugog svetskog rata na području Jugoslavije karakteristična su tri perioda.

Prvi period je trajao deset godina od 1954-1955. godine, u tom perodu izvršena je kolonizacija, zatim sprovođenje zakona o dvema reformama, kojima je zemlja ograničena na deset hektara. Ovaj period se karatkeriše formiranjem seljačkih i zemljoradničkih zadruga.

Drugi period je trajao od 1955. do 1965. godine, on je započeo reorganizacijom seljačkih radnih zadruga. Najveći broj članova seljačkih zadruga istupa iz zadruge i nastavlja svoj posed da obrađuje sam. U ovom periodu dolazi do većeg ulaganja u poljoprivredu, ukrupnjavanje društvenog sektora sa znatno većeg obima agrotehničkih mera, razvijaju se kooperativni odnosi između društvenog i individualnog sektora.

Treći period od 1965 do 1990. godine. Privredna reforma trebalo je da obezbedi ravnopravniji ekonomski položaj poljoprivrede. U ovom periodu dolazi do intenzifikacije i modernizacije poljoprivrede u ratarstvu i stočarstvu. U ovom periodu se visokorodne sorte semena kulturnog biljaka, hemizacija, mehanizacija, brža izgradnja sistema za navodnjavanje i odvodnjavanje.

 

KGM „Standard-beton”

Građevinski kombinat za proizvodnju građevinskog materijala i izvođenje građevinskih radova visoke i niske gradnje, „Standard-beton” osnovan je 1961. godine.

n 01

Godine 1988. bilo je oko 700 zaposlenih u sledećim osnovnim organizacijama udruženog rada: OOUR „Betonjerka” proizvođač betonskih elemenata, prednapregnutog betona, nearmiranog betona i svežeg betona, OOUR „Šljunkara” koja se bavila proizvodnjom prirodnog i separiranog šljunka, OOUR „2 Oktobar” - Ciglana sa sedištem u Jasenovu, koja je proizvodila blokove, OOUR „Rad” kompletna građevinska operativa, OOUR „Transport” obavlja celokupan protok građevinskog materijalakoji su bili neophodni za rad ostalih osnovnih organizacionih jedinica udruženog rada.

Značajno mesto zauzimala je fabrika nearmiranih betonskih elemenata za popločavanje, ivičnjake i ograde. Godišnji kapacitet je u jednoj smeni bio oko 287.500 m² raznih proizvoda. Fabrika je izgrađena opremamom iz Nemačke firme „Knauer”. U fabrici su postojale dve linije. Na prvoj liniji proizvodile se obojene i neobojene ploče različitih oblika i dimenzija, ivičnjaci i rasper-ploče. Na drugoj liniji proizvodile se tzv. kulje ploče, odnosno betonske ploče na koje se specijalinim postupkom nanosi sitan kamen u više boja.

Kombinat je izvodio i građevinske radove, montažu industrijskih hala, stambenih i privrednih objekata, mostova i propusta. Vršio je i projektovanje građevinskih objekata.

Godine 1999. KGM „Standard-beton” prestaje sa poslovanjem.

n 05

 

Fabrika keramičkih pločica „25 maj”

Fabrika je počela sa radom aprila 1981. godine, formirana je kao radna organizacija bez osnovnih organizacija udruženog rada. Izgradnja fabrike trajala je tri godine. Fabrika je podignuta na oko 17.000 kvadratnih metara, a u njenu izgradnju uloženo preko 700 miliona ondašnjih dinara. Proizvodnja keramičke pločice se odvijala na dva načina - takozvanim „vučenim” i presovanim postupkom.

Kao nova fabrika, ovaj proizvođač traženih keramičkih proizvoda nije imao probleme oko nabavke rezevnih delova iz uvoza i modernizovanje opreme, ali je imao problem, oko uhodavanja proizvodnje. Kada je fabrika počela da se gradi, bilo je planirano da se, sukcesivno s prijemon, prvi radnici osposobljavaju za izradu potrebnih profila u proizvodnji, međutim, zbog nedostatka novčanih sredstava, niko od zaposlenih nije poslat na školovanje ili usavršavanje u inostranstvo. Fabrika je imala problem kako da za savremenu tehnologiju proizvodnje i mašina nađe odgovarajuće stručne kadrove. Pored problema kadrova u početnim godinama postojanja, fabrika se suočavala s nedostatkom obrtnih sredstava, a bila je prinuđena da plaća velike rate kredita, kamate, kursne razlike i ostalo. Fabriku je opterećivalo proces proizvodnje, umesto zemnog gasa koristi se tečni gas koji je nekoliko puta bio skuplji.

Posle prve godine postojanja fabrike u SFRJ je izgrađeno preko 100 objekata u koje je ugrađeno više od 100.000 kvadratnih metara građevinskih špalt, kiselo otpornih i bazenskih pločica, takođe, ostvaren je prvi izvoz za Irak u iznosu od oko hiljadu kvadratnih metara.

Godine 1986. ostvaren je ukupan prihod od blizu 14 miliona (ondašnjih) dinara. Prvi put su proizvodni troškovi bili manji od ukupnih ostvarenih prihoda, tako da je iskarani dohodak bio oko 70 miliona (tadašnjih) dinara. Istovremeno su se gubitci smanjili za 260 miliona (ondašnjih) dinara. Takođe je poboljšan kvalitet pločica, sadržajni dizajn i škart sveden na 2,5%.

n 02

Godišnja proizvodnja bila je oko 1.200.000 m² raznih pločica.

Pločice su se izvozile na prostor SSSR-a, Bliskog istoka i Zapadne Evrope.

Godine 1993. fabrika za proizvodnju keramičkih pločica „25 maj” prestaje sa poslovanjem.

 

Modna konfekcija „Belocrkvanka”

Preduzeće je osnovano 1970. godine koa pogon ITP „Planteks” iz Plandišta, a od 1978. godine poslovalo je samostalno. Osnovna delatnost preduzeća proizvodnja rublja (muške, ženske i dečije), proizvodnja ženske i dečije lake galanterije, bebi-program i uslužno šivenje.

Modna konfekcija je imala oko 200 zaposlenih. Poslovanje i saradnju sa domaćim proizvođačima. Prodaju na domaćem i stranom tržištu. Modna konfekcija je dobitnik priznanja „Srebrna košuta” na beogradskom Sajmu mode.

Krajem XIX veka modna konfekcija „Belocrkvanka” prestaje sa poslovanjem.

n 03

 

Industrija nameštaja „Pobeda”

Industrija nameštaja „Pobeda” je nastala 1954. godine od drvno-prerađivačkog preduzeća „Nera” i zanatsko-stolarskog preduzeća „Pobeda”. U početnoj fazi rada proizvodile se četke, metle i delovi komadnog nameštaja. Godine 1988. fabrika je imala se sledeći proizvodni program: nameštaj od drveta sve vrste, komandna garnitura, nameštaj za kompletnu opremu kancelarijskih objekata i dr.

Krajem XIX veka industrija nameštaja „Pobeda” prestaje sa poslovanjem.

n 04

 

Grafičko preduzeće „Sava Munćan”

Štamparija pod imenom „Sava Munćan” osnovana je 1961. godine, bila je smeštena u ulici Jovana Cvijića. Od 1945. do 1961. godine zvala se „Prosveta”.

Potrebama osavremenjavanja poslovanja i željom radnika koji su sami izdvajali od svojih ličnih dohodata sredstva da se kupe kamioni za transport robe, nove mašine i za zidanje nove zgrade. Lokacija nove zgrade nalazila se u Beogradskoj ulici, gde se štamparija nalazila od 1979. godine, a zvanično počela sa radom u novoj zgradi 1980. godine.

Osnovna delatnost štamparije je grafičko-kartonažerska. Preduzeće je posedovalo savremenu opremu za štampu i kartonažu, sa laserom za izradu preciznih štanc alata. Štamparija je proizvodila ambalažu za farmaceutsku, prehrambenu, konditorsku, hemijsku, konzmetičku, tekstilnu, kožarsku i druge industrije, zatim štampu za etikete za pivarsku, i uljarsku industriju, omotnice za čokolade, blokovsku robu, knjige, brošure, udžbenike, plakate, razglednice i sl.

U periodu 1979-1984 prešlao je sa tipo na ofset štampu, nabavljena je kompletna oprema: mašine za ofset štampu, automatski nož, mašina za kartonažu. U ovom periodu razvoja vrednost ukupnog poslovanja povećava se desetostruko, sa 30 miliona (ondašnjih) na 330 miliona (ondašnjih) dinara. Međutim, stalna proširenja proizvodnje nije moglo ispuniti zbog nedostatka stručne radne snage, tehničara i inžinjera grafičke struke. U tom periodu konkurski za radna mesta bili su česti, ako se neko i prijavio zahtevao je veliki lični dohodak i stan, što ovaj kolektiv nije bio u stanju da obezbedi. Zanimljivo je, da u ovom periodu, ni među omladinom nije bilo veliki broj zainteresovanih za školovanje za ova zanimanja, iako su nuđene solidne stipendije.

n 06

Certifikat JUS ISO 9002 štamparija dobija zvanično 24. jula 1997. godine. Od 1997. godine štamparija posluje pod nazivom Štamparija AD (Akcionarsko društvo) „Sava Munćan”. Štamparija je imala oko 200 zaposlenih radnika, i u pojedinim momentima svojeg poslovanja morala da angažuje dodatnu radnu snagu.

Od 1998. godine štamparija beleži konstantat pad proizvodnje tako da je 2002. godine uposlenost kapaciteta bila svedena na 0,6%. Godine 2002., posle prodaje akcija na Beogradskoj berzi, novi vlasnici poseduju 51,83% akcija i svi ostali 48,17%, ali to nije pomoglo da dugoročno štamparija AD „Sava Munćan” obnovi svoj proizvodni kapacitet, i nedugo zatim prestaje sa poslovanjem.

 

Metalna industrija „Žarko Zlatar”

- period od 1945. do 2002. godine

Metalna industrija „Žarko Zlatar” osnovana je 1945. godine, kao vojna radionica za potrebe NOB-a. Kao državno preduzeće je do 10. IX 1948. godine, potom prerasta u metalno preduzeće „Zlatibor Gojkov”, da bi 20. VIII 1952. godine promrnilo ime u „Metalac”. Od 1955. do 1958. godine posluje pod nazivom Poljoprivredno-remontna radionica „Remont”. Godine 1958. radnica je pripojena udruženju vršačkog sreza. Naziv „Žarko Zlatar” i delatnost organizacije je dobila 01. januara 1963. godine.

Osnovan delatnost organizacije: proizvodnja metalnih, građevisnkih i drugih konstrukcija; proizvodnja sastavnih delova građevinskih konstrukcija od čelika i drugih materijala (rezevoara, industijskih hala i drugih objekata), limenih cevi, dimnjaka, metalnih prozora i vrata, stepenica i drugih metalnih izgrađeni za građevinarstvo i druge svrhe.

Metalna industrija „Žarko Zlatar” je vršio visokogradnju, postavljanje i opravka građevinskih instalacija, završni i zanatski radovi, proizvodnja poljioprivrednih mašina, proizvodnja delova i pribora za motorna vozila, proivodnja rezervnih delova za motorna vozila i poljoprivredne mašine.

n 09

Broj zaposlenih 1984. godine je bilo 560 zaposlenih radnika.

Godine 2002. izvršena je svojinska transformacija, a dana 26. novembra 2002. godine aucijska prodaja.

 

PIK „Južni Banat” - period od 1960. do 1995. godine

Poljoprivredno industrijski kombinat „Južni Banat” osnovan je 01. januara 1960. godine, udruživanjem seoskih zadruga „Zora-Socijalizam”, zemljoradničke zadruge „Budućnost”, poljoprivrednog dobra „Cveće” i voćarskog rasadnika. Tada je kombinat imao 466 zaposlenih. Godine 1970. formiran je novi poljoprivredni kombinat, zadržavajući ime „Južni Banat”. Tokom 1973. godine kombinatu se pripajaju ugostiteljsko preduzeće „Park”, „Mlin”, „Obnova” i parna pekara „Sloga”, a 1976. godine i OUR „Ineks” Bela Crkva. Godine 1984. u svom sistemu radilo je preko 1500 zaposlenih. U sastavu ovog sistema 1984. godine nalazile su se RO „Poljoprivreda”, RO „Budućnost”, RO „Trgobanat” i RO „Banat”.

U svom sastavu 1983. godine imala je šest Osnovnih organizacija uduženog rada: OOUR „Ekonomija” čija je delatnost ratarstvo - proizvodnja žita, industrijskog bilja, povrća, stočnog i krmnog bilja i proizvodnja i dorada semena iz sopstvene proizvodnje; OOUR „Zasadi” sa delatnošću voćarsko-vinogradarska proizvodnja, proizvodnja vina, rakija, čuvanja voća i transport; OOUR „Rasadnik” sa delatnošću proizvodnje saksijskog i rezanog cveća u stakleniku; OOUR „Napredak” sa delatnošću proizvodnja brašna, hleba i peciva, proizvodnje koncetrovane stočne hrane i jednodnevnih pilića; OOUR „Strugara” sa delatnošću proizvodnja ambalaže od drveta za voće i grožđe; OOUR „Servis” sa delatnošću opravki i održavanje poljoprivredne mehanizacije opreme i drumskih vozila. Poljoprivredna proizvodnja se odvijala na površini 6000 ha oranica na 931 ha voćnjaka i 271 ha vinograda.

Geografski i klimatski uslovi davali su kombinatu značajnu prednost u gajenju voća i grožđa. Plodovi sa izvanrednim izgledom, bojom, specifičnom aromom, nisu imali konkurenciju na tržištu SFRJ, a ni na inostranom tržištu regiona. Radna jedinica „Poljoprivreda” je osamdesedih godina bila najveći proizvođač u regionu i apsolutni šampion SFRJ u proizvodnji voća i grožđa.

OOUR Zasadi su 1982. godine na jesenjem Novosadskom poljoprivrednom sajmu osvojila niz medalja i srebni pehar za kvalitetnu proizvodnju voća i grožđa i titulu vice šampiona SFRJ u proizvodnji voća i grožđa. Već sledeće 1983. godine ovaj OOUR osvaja titilu Apsolutni šampion Jugoslavije u proizvodnji voća i grožđa i veliki kristalni pehar, osim toga za grožđe sorte „Muskat Hamburg” osvojena je velika Zlatna medalja i još 16 zlatnih i 4 srebrne medalje za pojedine sorte jabuka, krušaka i grožđa.

n 07

Prema podacima iz 1983. godine RO „Budućnost”- Kooperacija sarađivala je sa 4.000 proizvođača od kojih su 2.300 bili individualni proizvođači. Godine 1982. ova radna organizacija otkupila je 3.800 vagona kukuruza i 600 vagona pšenice, a u stajama nalazio se 4.000 bikova, 15.000 svinja, 4.000 jagnjadi, iste godine izvezeno je na tržište Zapada, 220 vagona pšenice i 127 vagona kukuruza.

n 08

Početkom 1990. godine bivši OOUR iz sastava PIK „Južni Banat” prerasle su u DP, a bivši OUR „Zasadi” prerasla je u DP „Zasadi”. Tokom 1995. godine tranformiše se u DP PIK „Južni Banat”.

 

Literatura:

- Đorđević Ljubiša, Bela Crkva moj garnizon, Bela Crkva, 2003. godina,

- dr Tomić Pavle, Opština Bela Crkva, Matica Srpska, Novi Sad - Bela Crkva, 1988. godina,

- Privreda Bele Crkve, Novinska agencija Tanjug, Beograd, 1984. godina.

- Info press, broj 1, Vlatox doo, Bela Crkva, 2002. godina.

- Slovo, broj 1, DD „Sava Munćan”, Bela Crkva, 1997. godina.