Stara Palanka


Istorija

Danas se Stara Palanka smatra delom Banatske Palanke.

Palanka je prastaro i sa gledišta političkog i komercijalnog bilo je vrlo značajno naselje u prošlosti.

Iskopine iz preistorijskog doba svedoče, da su ovde bili naseljeni ljudi kako u kameno, tako i u bronzano doba. Spomenuti treba dva groba žara (urna) iz bronzanog doba.

Zatim na ovom mestu treba da je bilo i dačansko naselje Genukla.

Iz ovog kraja postoje iskopine i iz ranog srednjeg veka (vreme seobe naroda), jedna istočno-gotska zlatna fibula, koja spada u ćelijske ukrasne radove.

U 7. veku došli su sa Avarima u ove krajeve Sloveni, koji osnuju, na mestu sadašnje stare Palanke, na Dunavu, jedno naselje i podignu tu neznabožački hram, koji utvrde kružnim opkopom. Po tome hramu dobilo je to naselje svoje ime Horom ili Haram.

 

Slika: Veduta Jeni Palanka iz 1662. godine

Oko 896. godine Arpad uputio je vojskovođe Zuarda i Kaduša protiv bugarskog vojvode Glada, koji je gospodario od reke Muriša do tvrđave Horom.

Godine 1129. pošao je vizantijski car Jovan Komnen protiv mađarskog kralja Stefana II. Kralj mađarski pošalje protiv Komnena nemačkog grofa Stefala, koji dovede mađarsku vojsku pod bedeme Horoma. Tu, na obali Karaša u okolini Borona (Baran, Bran, Vran), Mađari su poraženi, a grčki car zauzme Horom.

Godine 1152. logorovao je ovde palatin Beluš sa vojskom.

Godine 1161. osvojio je Horom vizantijski vojskovođa Alexius Contostephanus. Godine 1165. demonstrativno su taborovale prema Horomu vezantijske trupe. Posle toga su prestala vizantijsko-mađarska neprijateljstva, pa je prestalo i spominjanje Hroma.

18. maja 1239. godine boravio je kralj Bela IV u Horomu. U ostalom, tada se prvi put verodostojno pominje Horom. U srednjem veku je Horom varoš, tvrđava i sedište upravne vlasti.

Za vreme turskih upada (1390. godine) pominje se češće Horom. Isto tako i za vreme raspre između Đurđa Brankovića i Janka Hunjadija.

Mirom iz 1449. godine ugovoreno je da turski trgovci mogu slobodno doći na haramsku pijacu.

Kada su Turci zagrozili Temišvaru (1551. godine) postavili su kod Horoma kolja za građenje dunavskog mosta. Za vreme Turaka (1552—1716) bio je Horom, - u 16. veku od Turaka ponova utvrđen i stoga nazvan „ Jeni Palanka”, - beglučko sedište.

Kada se krajem 17. veka. Nova Palanka je bila vezu sa Oršavom. Uzan tok Dunava kod tvrđave nazvan je „ novopalanački prolaz”. Godine 1689. bila je tvrđava u rukama carske vojske, koja već iduće godine napušta. Tada preuzima branjenje ovog položaja na Dunavu kurucki Kralj Emerik Tekeli.

Godine 1697. (6. novembra), general grof Rabutin je osnovio. Turci su ponovo obnovili tvrđavu.

Godine 1716. (16. novembra) Turci su predali tvrđavu austrijskom generalu Mersiju i time je ovde prestalo tursko gospodarstvo.

U leto 1717. godine marširao je general Mersi na čelu svojih trupa iz Palanke protiv Oršave.

Tada Austrija uredi Banat, krajeve oko Tamiša, kao vojničku provinciju pod novim imenom „ Temišvarski Banat”, sa sedištem u Temišvaru. Provincija je podeljena u 11 dištrikata,(srez opština) od kojih je jedan dobio ime „ Novopalanački”. Istovremeno je rešeno intenzivno naseljavanje ove pokrajine.

Godine 1734. bilo je 499 duša. Istovremeno osnovan je u dištriktu jedan niz kolonija. Ali ove su kolonije bile kratkog veka. Austrija i Turska su zaratile. Po Austriju se taj rat dovršio nesrećno.

Godine 1736. (26. septembra) kapitulirao je pukovnik Šmehan i Turci su mesec i više dana gospodarili ovom krajem.

Godine 1739. (16. oktobra) zauzeo je tvrđavu austrijski pukovnik Berenklau. Beogradskim mirom 1739. godine ugovoreno je i rušenje dunavskih tvrđava.

Literatura:

- Đorđević Ljubiša, Bela Crkva moj garnizon, Bela Crkva, 2003. godina

- Ozren M. Radosavljević, Palanka pod Turcima (1552-1716), Belocrkvanska štampa, broj 37 i 38, 1998. godina

- Wikipedia.org

Sapaja

Utvrđenje se nalazi između ušća Nere u ušća Karaša, na jednom malom ostrvu. Ostrvo je bilo udaljeno od obale uskim rukavcem Dunava, u neposrednoj blizini Stare Palanke. Lokalitet predstavlja fortifikacioni punkt na levoj obali Dunava od rimskih vremena, pa sve do XIX veka, zbog čega je složen i stratigrafski višeslojan lokalitet. Prvi put je zabeležen i grafički prikazan od strane austrijskog generala Marsiljija, a detaljnije prikazana na planu koji je izrađen od strane grofa Mercy, posle zauzeća Temišvara 1716. godine. Na oba plana je prikazano stanje kako je zatečeno u trenutku preuzimanja tvrđava od Turaka. Na oba plana tvrđava je locirana na ostrvu, pravougaone je osnove, sa četiri kružne kule na uglovima, a cela tvrđava je okružena šancem i rovom. Prva arheološka iskopavanja na ostrvu Sapaja organizovao je 1966. godine. Radovi su bili manjeg obima i sondažnog karaktera. Sistematska iskopavanja pokrenuta su 1967. godine, koja su izvođena četiri godine. Tom prilikom utvrđene su dimenzije ruševina 93 x 92 m, koje su zauzimale dve trećine ostrva. Skoro čitava njegova severna polovina se nalazila pod peščanim dinama, koje su dostizale visinu i do 3,5 m. Nasipanjem severnog dela ostrva, više od jedne trećine unutrašnjosti utvrđenja ostalo je neistraženo. Južni deo utvrđenja je najviše bio oštećen, jer je taj deo prilikom miniranja 1739. godine, najviše devastiran. Ceo potez bedema je bio raznet, a obe ugaone kule obrušene u Dunav i praktično pretvorene u gomile ruševina. Jako oštećena bila je i kula na sredini južnog bedema, ali malo uvučena dublje u kopno. Zbog takve situacije mogao je biti iskopan samo trem kasnoantičkog kastela, dve pravougaone srednjovekovne kule i ostaci građevina iz vremena turske i austrijske vladavine.Najuspešnije su istraženi istočni i zapadni bedem, gde su oba otkrivena u dužini preko 50 m, zajedno sa objektima koji su sa njima bili vezani.

 

Istražena tvrđava imala je gotovo kvadratnu osnovu, sa neznatnom tendencijom ka trapezoidu.  Na osnovu predhodno pomenuta dva plana i same sitacije na terenu, moglo bi se reći da je tvrđava imala četiri kružne ugaone kule, a na sredini južnog bedema, koji je bio okrenut Dunavu i jednu pravougaonu kulu ili kapiju, zatim jednu kulu gotovo kvadratne osnove unutar bedema, u jugoistočnom delu tvrđave. ( Slika 3 ) Kod vidljivih delova zidova retko gde su bila očuvana oba lica, već samo unutrašnje ili spoljašnje, iako su neki delovi bedema bili očuvani u visini od 3,5 m.

Lice kasnoantičkog zida konstantovano je na severnom bedemu, uz severoistočnu ugaonu kulu, u donjem delu, sa unutrašnje strane. Rađen je u finom slogu od ravno pritesanog kamena sa krečnim malterom i peskom kao vezivnog sredstva. Prilikom istraživanja istočnog bedema, kasnoantički bedem je konstantovan celom dužinom iskopa, u donjem delu starije faze srednjovekovnog bedema, koji ga je iskoristio kao podzid. Viidljiva debljina tog kasnoantičkog zida je iznosila 1,25 m. Očuvana visina iznosila je oko 0,50 m. Bedem je građen od krupnih komada lomljenog kamena sa pritesanim licem, koji je brižljivo slagan i spajan belim krečnim malterom sa malo sitnog šljunka. Približno na sredini istočnog bedema prizidana je sa unutrašnje strane jedna kula pravougaone osnove, spoljašnjih dimenzija 7,80 x 6,20 m. Istraživanja zapadnog bedema su dala najviše podataka o kasnoantičkoj fazi ovog objekta. On je ispitan sa unutrašnje strane u dužini od 0,60 m, Na južnom kraku bedema srednjovekovno zidno platno je potpuno uništeno, tako da je kasnoantički bedem ostao potpuno čist, sačuvan u visini od 0,20 do 1,40 m. Na sredini zapadnog bedema nalazila se zapadna kula, istih dimenzija i osnova, kao i istočna kula. Prilikom arheoloških istraživanja na ovom lokalitetu ustanovljeno je nekoliko građevinskih faza: 

 

Najstarijoj fazi bi pripadao kasno – carski period ( III – IV ) vek, u čijim slojevima ima dosta sarmatskog materijala.

 

Faza u kojoj su zapaženi slojevi paljevine i rušenja usled hunske najezde i opštih nesređenih prilika, obuhvata period početka V veka.

 

Faza u kojoj su konstantovane obnove i proširenja utvrde, vezuje se za Justinijansku epohu – VI vek.

 

Sledeća faza obuhvata hijatus života na ostrvu od VII – XIII veka, gde se za to vreme život preneo na obalu (lok. Haram). U njemu je konstantovan materijal XI – XII veka, kao i materijal koji pripada kasnim periodima (austro – ugarskom).

 

Zatim, sledi faza kojoj pripada kasno – srednjovekovni sloj i gde su sada vidljivi ostaci bedema, kapija i kuća, kao i nekih zidova u unutrašnjosti utvrđenja i vezuje se za XIV – XVI vek.

 

Faza turskog perioda sa nedovoljno izdvojenim ostacima građevina (XVI – XVIII) vek.

 

Faza sa austro – ugarskim slojem i građevinama unutar bedema (od 1716. godine do najnovijih vremena).

Izvori:

- infokladovo.blogspot.com

Opis Palanke iz 1665. godine putopisca Evlije Čelebije

Tu palanku osvojio je Gazi Bali-Beg u doba Gazi Mehmed-hana. Budići da je tokom vremena propala, to je 1072/1661. godine drugi vezir Ahmed-paša, osvajač Vardara, po naređenju sultana Mehmeda III, na starim temeljima podigao nanovo divnu četvorougaonu palanku na obali reke Dunav sa nabojem i podzidom. Nazvana je Jeni Palanka (Nova Palanka), premda je ranije zdanje starinsko. U utvrđenju se nalazi jedna carska džamija i pedeset daskom pokrivenih kuća. Samo je pašin saraj sav pokriven ćeremitom. Prema katastarskom popisu Mehmed-hana III, sada je to rezidencija sandžakbega sandžaka Moldave u temišvarskom vilajetu.

 

Izgled Nove Palanke: To je četvorougaona palanka na bregovitom mestu pored Dunava. Ima dve kapije. Velika kapija koja gleda na istočnu stranu i Mala kapija, koja vodi na reku Dunav. Od ove kapije silazi se (na Dunav) niz dvadeset stepenica. Kad Dunav nadođe, izvan vode ostane samo deset stepenica.

Iznad pomenute Velike kapije, koja vodi u varoš, postoji jedan visoki kiosk (kasr), a pored njega sudnica Muhamedovog šerijata. Pred kapijom se nalazi duboki opkop i preko njega viseći most i pođe se u Veliku varoš, ide se oko sto koraka pored reke Dunav, pa se opet prelazi preko drugog drvenog mosta i onda se ulazi u varoš. Prema tome, ovaj grad je okružen Dunavom kao neko ostrvo, jer ima jedan krak stajaće vode koji se odvojio od Dunava.

 

Opis Varoši: Pre svega , na početku spomenutog mosta nalazi se pedeset dućana, jedan han i jedna džamija. Tu postoje samo tri bogomolje i četeri mahale, od kojih su dve muslimanske, a dve hrišćanske. U njima ima ukupno tri stotine daskom pokrivenih kuća, koje su u dobrom stanju; okružene su baštama i vinogradima; zatim jedan lepo izgrađen hamam. On je u mesecu julu prazan jer tada sav narom ide na reku Dunav. Bogati prvaci kupaju se u hamamima sa pećima koje se nalaze u njihovim kućama, jer u svakoj kući postoji zemljana peć. Sa zapadne strane varoši teče reka Karaš koja se u blizini ovog mesta uliva u reku Dunav. To je lepa reka ali je malena. Ona izvire u planini Karašovi, u erdeljanskom vilajetu i protiče kroz polje grada Vršca, zatim kroz polje ove Nove Palanke i utiče u reku Dunav. Reka Terčal (Nera) dolazi se gorske visoravni Čalmaš, protiče ispod varoši na istočnoj strani i tu utiče u Dunav.

 

Ja sam se, siromah, sa svojom pratnjom i prvacima ove varoši, ukrcao u jednu lađu i setljnjom izletnički pošao preko Dunava na suprotnu stranu u jugoistočnom pravcu. Putujući tako jednu milju, uz dosta napora i muke, podnoseći jek vetar, prešao sam na suprotnu stranu i došao u Hram (Ram).

Izvori:

- Wikipedia.org

Vipalanka (1658-1730) - Autor: Marsili, Luigi Ferdinando

Palanka (1690) - Mapa plovnog saobraćaja

Vipalanka (18. vek) - Autor: Bodenehr, Gabriel

Vipalanka (1738) - Novi plan - Autor: Nepoznat

Mapa - (1806-1869)

Mapa - (1869-1887)

Izvori:

- Dr. Alfons Schäfer, GLA Karlsruhe - handgezeichnete Karten und Pläne zur europäischen Kriegsgeschichte des 16.-19. Jahrhunderts, W. Kohlhammer Verlag, Stuttgart, 1971

- Državni arhiv Austrije, Beč, Austrija

- Mollova mapova sbírka, web adresa: mapy.mzk.cz



TM

TM